ury miejskie

Mury miejskie wybudowano w pierwszej połowie XIV wieku z kamienia polnego. Sięgały 6 metrów i były zakończone ceglanymi blankami. W ich obrębie znajdowały się dwie bramy miejskie (Sulęcińska i Frankfurcka), każda o kształcie czworobocznego budynku wieżowego z ostrołukowym przejazdem w parterze. W drugiej połowie XV wieku bramy zostały wzmocnione drugimi budynkami bramnymi. Odtąd każda z bram składała się z bramy głównej, murowanego korytarza - tzw. szyi, zwodzonego mostu przerzuconego nad fosą i bramy przedniej. Oprócz bram w murach znajdowało się 6 furt, 3 baszty koliste, 3 półkoliste czatownie i 12 prostokątnych czatowni. Wszystkie były wyższe niż mury i przykryte stożkowymi hełmami lub dachami. W XVIII wieku znaczenie obwarowań zmalało. Z czasem rozebrano rozpadające się bramy, zasypano fosę i staw.

Do dziś w murach zachowały się 2 baszty koliste, 3 prostokątne czatownie o pełnej wysokości przykryte dachami i 7 prostokątnych czatowni bez dachów. Przeciętna szerokość muru wynosi 80 cm.
Baszta złodziejska została zbudowana równocześnie z murami w XIV wieku i rozbudowana w XV wieku. W tej baszcie od średniowiecza do XVIII wieku mieściło się więzienie, a w jej pobliżu znajdowało się mieszkanie kata i miejsce straceń z szubienicą.
Druga zachowana baszta została nazwana Basztą Krzaków w okresie międzywojennym. Powstała w XIV wieku i była remontowana w XV wieku. W XVIII stuleciu służyła jako więzienie rezerwowe. Obie baszty pierwotnie były zwieńczone blankami.
Trzy spośród czatowni - Wielka Chyżańska, Smołowa i Kapłańska - są zachowane w pełnej wysokości sięgającej ok. 7 m. W czatowni Wielkiej Chyżańskiej ściany szczytowe są ozdobione podwójnymi blendami ostrołukowymi.
Pomiędzy czatowniami w murach znajduje się 7 furt pochodzących z różnych okresów. Najstarsza z nich - średniowieczna - znajduje się przy Baszcie Złodziejskiej.

ościół św. Jakuba

Przy osadzie targowej w miejscu obecnego kościoła powstał kościół drewniany, w XIII wieku rozebrany i zastąpiony świątynią murowaną z granitowej kostki ciosanej. Materiał granitowy z rozebranej z kolei świątyni murowanej został wykorzystany przy budowie obecnego gotyckiego kościoła farnego.
Budowę kościoła rozpoczęto w 1298 roku. Dokument zawierający tę datę był umieszczony w kuli wieńczacej wieżę.
Gotycki kościół zbudowany został z cegły, w dolnych partiach z kostki granitowej uzyskanej z rozebranego poprzedniego kościoła. Składał się z prostokątnego chóru i trzynawowego korpusu halowego. Wnętrze zostało nakryte sklepieniami krzyżowymi. Do prezbiterium od strony południowej przylegała prostokątna zakrystia.
W drugiej połowie XV wieku i na początku XVI wieku przeprowadzono rozbudowę kościoła. Dodano wieżę, podwyższono mury naw i powiększono okna. Przedłużone prezbiterium zamknięte zostało pięciokątnie. Nadbudowano zakrystię, powstały w ten sposób pomieszczenia na bibliotekę kościelną. Do korpusu od strony południowej dostawiona została kaplica o bogatej architekturze. Podwyższone wnętrza naw i chóru zakryte zostały sklepieniami gwiaździstymi. Przy kościele do XVIII wieku istniał cmentarz, do początku XIX - szkoła parafialna.


Największym skarbem kościoła jest barokowy ołtarz z XVII stulecia.
Widoczna na ołtarzu data 1627 określa rok wykonania polichromii, podczas gdy cała konstrukcja powstała w 1610 roku. Ołtarz został wykonany z drewna, ozdobiony polichromiami i złoceniami oraz rzeźbami i snycerką.
Ołtarz składa się z predelli, czteropiętrowej nastawy, zwieńczenia i uszaków. W predelli znajduje się płaskorzeźba ze sceną Ostatniej Wieczerzy, po jej bokach są ustawione dwie rzeźby: anioła po prawej i personifikacji cnoty po lewej. W nastawie znajdują się cztery płaskorzeźby przedstawiające Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie, Wniebowzięcie i Sąd Ostateczny. W bocznych partiach pierwszego poziomu (Ukrzyżowanie) są ustawione rzeźby św. Piotra i św. Pawła, w uszakach stoją alegoryczne rzeźby przedstawiające Miłosierdzie po prawej stronie i Wiarę po lewej. W niszach drugiej i trzeciej stoją aniołowie. W uszakach pierwszej kondygnacji znajduje się rzeźba św. Marka po prawej stronie i św. Mateusza po lewej, w uszakach trzeciej kondygnacji zaś popiersia ewangelistów: św. Łukasza i św. Jana. Scenę Sądu Ostatecznego (czwarta kondygnacja) ujmują pęki owoców zawieszone na chustach, a wieńczy ją postać siedzącego Chrystusa - sędziego, trzymającego w uniesionych do góry rękach palmę i miecz. Całość jest zakończona przełamanym tympanomem, na szczycie którego umieszczona jest rzeźba pelikana z rozpostartymi skrzydłami.
Kamienna chrzcielnica została ufundowana ok. 1600 roku. Składa się z podstawy i czaszy. Podstawa jest ozdobiona motywami dwóch kobiecych i dwóch lwich głów, pomiędzy którymi rozpięte są pęki owoców. Czasza jest ośmioboczna, jej pola są wypełnione płaskorzeźbami przedstawiającymi postaci Chrystusa, ewangelistów oraz apostołów.
Barokowa ambona pochodzi z 1619 roku. W całości jest wykonana z drewna i składa się z podstawy, czaszy, baldachimu i schodów z drzwiczkami. Podstawę stanowi rzeźba Mojżesza, na którego głowie oparta jest pięcioboczna czasza. W niszach czaszy znajdują się rzeźby Chrystusa oraz czterech ewangelistów, w niszach balustrady schodów są ustawione rzeźby pięciu apostołów. Nad czaszą zawieszony jest 8 boczny baldachim przykryty kopułą i zwieńczony rzeźbą Chrystusa Króla.
Niewielka, 50-ciocentymetrowa skarbonka pochodzi z 1658 roku. Skrzynka wykonana z drewna z żeliwnymi okuciami i kłódkami, jest ustawiona na skręconej spiralnie kolumience osadzonej na niskim cokole.
Na ścianach prezbiterium są zawieszone dwie tablice z inskrypcjami - z 1608 i 1734 roku - upamiętniające procesy odbudowy kościoła.
3 kamienne płyty nagrobne pochodzą z XVIII wieku.
Z sześciu dzwonów, jakie wisiały w wieży przed I wojną światową, pozostały 3. Najstarszy pochodzi z 1783 roku, pozostałe 2 z 1895.

atusz miejski

W miejscu obecnego ratusza pierwotnie stał dom kupiecki, będący również miejscem posiedzeń rady miejskiej. W XV wieku na jego miejscu zbudowany został murowany średniowieczny ratusz. W 1841 roku rozebrano grożący zawaleniem gotycki ratusz, a na jego miejscu zbudowano obecny ratusz eklektyczny, znacznie większy od poprzedniego.

aplica św. Gertrudy

Kaplica św. Gertrudy jest niewielką ceglaną budowlą zakończoną od wschodu trójbocznie. Zbudowano ją około połowy XV wieku na miejscu starszej budowli, do czasów obecnych przetrwała w niemal niezmienionej postaci. Nadal pełni funkcję kaplicy cmentarnej.

Średniowieczne miasta rozwiązywały problemy związane z opieką nad biednymi i chorymi przy pomocy fundowanych przez rady miejskie przytułków nazywanych szpitalami. Z powodu częstych epidemii chorób zakaźnych szpitale te sytuowano zazwyczaj poza granicami miast. Oprócz szpitala budowano kaplicę i cmentarz. W Ośnie już w XIII wieku ufundowane zostały dwa takie zespoły, zlokalizowane na przedmieściach. Na przedmieściu Frankfurckim założono szpital św. Gertrudy, patronki ubogich, a przy nim kaplicę św. Gertrudy. Budynki szpitalne zostały spalone w XVII wieku w czasie wojny trzydziestoletniej. W XVIII wieku na miejscu dawnego szpitala zbudowano nowy przytułek, który później pełnił funkcję zajazdu, zwanego pod Trzema Lipami.